باقیات صالحات  در عالم برزخ

 

کلمه باقیات الصالحات در اصطلاح قرآن و روایات بسیار استعمال شده و با همین عبارت

عربى در زبان فارسى نیز بکار مى رود. مقصود از باقیات الصالحات کارها و خدمات عام

المنفعه خدا پسندانه اى است که از انسان به یادگار مى ماند که پس از مرگ انسان مردم

 نیز از آن استفاده مى کنند. قبل از شروع در بیان اخبار و احادیثى که در این مورد

رسیده چند جمله اى به تحلیل واژه باقیات الصالحات مى پردازیم :


باقیات جمع باقیه و مونث باق است . کلمه باق در اصل باقى بوده و بدلیل سنگینى تلفظى

 که داشته ، عرب آنرا باق تلفظ کرده است .


معناى باقیات ضد فانیات و انهم جمع فانیه و مونث فان مى باشد و معناى آن : فانى شدنى ها و از بین رفتنى ها است .پس ‍ باقیات یعنى : ثابت ماندنیها: و در قرآن شریف آمده است : ما عندکم ینفد و ما عندالله باق ؛ یعنى چیزهائى که پیش شماست مانند: اموال دنیا،ریاست دنیا و... از بین رفتنى است و آنچه پیش خداست مانند: کارهاى خیر و خوب و یا کارهاى شر و ناپسندى که انسان در دوران عمر خود انجام مى دهد ثابت و ماندنى است .
صالحات نیز به همین منوال جمع صالحه و مونت صالح مى باشد و معناى آن در فارسى نیکوست و در مقابلش زشت قرار دارد. باقیات الصالحات را به این اعتبار جمع مونث آورده اند که این دو واژه صفت براى اعمال قرار مى گیرند؛ مثلا مى گوئیم : الاعمال الباقیات الصالحات یعنى کارهاى ماندنى نیکو و در مقابل آن ، کارهاى ماندنى غیر صالح است .
اصولا اعمال نیکو و یا زشت ، در مقایسه با شخص انسان یا اموال دنیا که از بین رفتنى هستند، باقى و ثابت است ؛ مثلا وقتى انسان بیمارستانى که مورد احتیاج جامعه است بسازد، این عمل در مقابل شخص انسان و اموال دنیا و مقامهاى آن که از بین رفتنى هستند، ماندنى و باقى و ثابت است و به این عمل ، عمل خیر و عمل صالح مى گویند و در مقابلش مثلا ساختن مراکز فحشا و منکرات است که در آن گناه و معصیت خدا شود. این عمل نیز باقى است ولى عمل فاسد است .
اعمال نیک و بدى که از انسان بعنوان یادگار مى ماند تا هنگامى که دیگران از آن بهره مى برند عامل نیز در ثواب و عقاب با آنان شریک است ؛ مثلا اگر انسان در طول حیات خود بانى ساختن مسجد، مدرسه ، حسینیه ، بیمارستان ، آسایشگاه ، آب انبار، پل و راه شده و یا هر عمل خیر دیگرى انجام دهد، و یا عامل ایجاد فاحشه خانه ، قمار خانه ، میکده باشد و هر عمل شر و زشت دیگرى انجام دهد تا زمانى که آن بنا برجاست و مردم از آن بهره مى گیرند، خداوند سازنده آنرا نیز در ثواب و یا عقاب اعمال دیگرانى که در آن مکان عمل خیر و یا شرعى انجام مى دهند شریک مى گرداند، گرچه او مرده باشد.
ما چون در صدد بیان نتایج باقیات الصالحات در عالم برزخ هستیم به نقل روایاتى که در این مورد از ائمه معصومین رسیده مى پردازیم :
1- مرحوم صدوق (ره ) از حضرت صادق (ع ) آورده است :
قال علیه السلام : سته یلحقن المومن بعد وفاته : ولد یستغفر له ، مصحف یخلفه ، غرس یغرسه ، صدقه ماء یجریه ، وقلیب یحفره ، و سنه یوخذ بها من بعده
حضرت صادق (ع ) فرمودند: شش عمل از مومن به یادگار مى ماند و او از ثواب آن بهره مند مى شود: یکى فرزند صالحى که براى او استغفار کند، دوم : کتابى که از خود به یادگار بگذارد: سوم : درختى که بنشاند، چهارم : جوى آبى که جارى کند، پنجم : چاهى که حفر کند و دیگران از آن بهره بردارى کنند، و ششم : روش خیرى که از خود بگذارد و مورد استفاده دیگران شود.
2- مرحوم شیخ حر عاملى در کتاب وسائل الشیعه به نقل از ابن عمار آورده است که :
... قال : قلت لابى عبدالله (ع ) ما یلحق الرجل بعد موته ؟ فقال : سنه سنها یعمل بها بعد موته ، فیکون له مثل اجر من یعمل بها من غیر ان ینقص ‍ من اجورهم شى ، والصدقه الجاریه تجرى من بعده ، والوالد الطیب یدعو لوالدیه بعد موتهما...
گفت : از حضرت صادق (ع ) پرسیدم : بعد از مرگ چه چیزهائى به انسان مى رسد؟ فرمود: یکى روش نیکى که از خود بجاى گذاشته باشد و بعد از او دیگران به آن عمل کنند بدون اینکه از ثواب عاملین کم شود به همان مقدار هم به آن میت مى دهند، دوم صدقه جاریه اى که از انسان به جا مانده باشد، و سوم فرزند صالحى که بعد از پدر و مادر براى آنها دعا کند.
3- مرحوم مجلسى به نقل از امالى شیخ طوسى از مرحوم مفید (ره ) آورده است که :
... قال : قال ابو عبدالله (ع ) خیر ما یخلفه الرجل بعده ثلاثه : ولدبار یستغفر له ، وسنه خیر یقتدى به فیها، وصدقه تجرى من بعده
گفت : حضرت صادق (ع ) فرموده اند: بهترین چیزى که مى تواند بعد از مرگ جانشین انسان شود سه چیز است : یکى فرزند صالحى که براى او طلب مغفرت کند، دوم روش نیکى که از او بجاى ماند و دیگران در آن به او اقتداء کنند، و سوم قنات یا چشمه اى جارى کند که بعد از او مورد استفاده عموم قرار گیرد.
4- باز مرحوم مجلسى در بحار به نقل از امالى شیخ صدوق آورده است :
عن ابراهیم بن محمد، عن الصادق (ع )، عن آبابه علیهم السلام ، قال رسول الله (ص ): مر عیسى بن مریم (ع ) بقبر یعذب صاحبه ، ثم مربه من قابل فاذا هو لیس یعذب ، فقال : یا رب مررت بهذا القبر عام الاول فکان صاحبه یعذب ، ثم مررت به العام فاذا هو لیس یعذب ؟ فاوحى الله عزو جل الیه : یا روح الله انه ادرک له ولد صالح فاصلح طریقا و آوى یتیما فغفرت له بما عمل ابنه
حضرت صادق (ع ) فرمود:
رسول خدا (ص ) فرموده اند: حضرت عیسى بن مریم (ع )به قبرى عبور کرد و صاحب آنرا در عذاب خداوند معذب دید، سال بعد که مجددا عبورش ‍ به آن قبر افتاد صاحب آن قبر را آزاد از عذاب خدا دید، از روى تعجب گفت : خدایا صاحب این قبر سال گذشته در عذاب تو بود چرا امسال عذاب از او برداشته شده ؟ خطاب آمد: اى روح خدا، او پسرى داشت که امسال به تکلیف الهى رسیده ، او براى مردم راهى را ساخته و یتیمى را پناه داده است ، ما نیز بپاس عمل صالح او پدر را بخشیدیم .
در احادیثى که از نظرتان گذشت به چیزهائى از قبیل : فرزند صالح ، کتابى که براى رفع احتیاجات مادى و یا معنوى مردم نوشته شود، کاشتن درخت ، کندن چاه ، جارى کردن جوى آب ، ساختن راه ، پناه دادن یتیم ، گذاشتن سنت خوبى که مردم هم به آن اقتداء کنند، باقیات الصالحات گفته شده و در مقابل در احادیث دیگرى که از نظر خواهد گذشته به چیزهائى از قبیل : ذکر و تسبیح ، باقیات الصالحات گفته اند. براى نمونه به دو حدیث از این احادیث اشاره ضریس کناسى آورده است :
... عن ضریس الکناسى ، عن ابى جعفر (ع ) فى حدیث ان رسول الله (ص ) قال لرجل : اذا صبحت وامسیت فقل : سبحان الله و الحمدلله و لا اله الا الله والله اکبر فان لک (ان قلته ) بکل تسبیحه عشر شجرات فى الجنه من انواع الفاکهه ، وهن الباقیات الصالحات
حضرت امام باقر (ع ) از رسول خدا (ص ) نقل فرمودند که آن حضرت به مردى فرمود: اگر هنگام شب و هنگام صبح بگوئى : سبخان الله و الحمدلله و لا اله الا الله و الله اکبر خداوند در مقابل هر تسبیحى که بگوئى ده درخت میوه از انواع میوه هاى بهشتى براى تو قرار مى دهد. وسپس فرمودند: این تسبیحات باقیات الصالحات است .
2- و در همان کتاب به نقل از عبدالله بن جماد آورده است :
... عن ابى بصیر، عن ابى عبدالله (ع ) قال : قال رسول الله (ص ): اکثروا من قول : سبحان الله و الحمدالله و لا اله الا الله و الله اکبر فانهن یاتین یوم القیامه لهن مقدمات و موخرات و معقبات ، وهن الباقیات الصالحات
ابوبصیر از حضرت صادق (ع ) به نقل از حضرت خاتم الانبیاء (ص ) گفت : ذکر سبحان الله والحمدلله و لا اله الا الله و الله اکبر را زیاد بخوانید چون اینها باقیات الصالحات است .
در دو حدیث فوق به ذکر تسبیحات ، باقیات الصالحات گفته شده ، و از این تعبیرات استفاده مى شود باقیات الصالحات دامنه وسیعى دارد و مى توان به هر کارى که موجب شود ثمرات بهشتى و سعادت اخروى را عاید انسان کند باقیات الصالحات گفت .و در حقیقت ، هر حرکت خدا پسندانه اى که از انسان سر بزند و از روى اراده و اختیار باشد، آن حرکت و آن عمل باقیات الصالحات است .
ممکن است فردى مسجد، بیمارستان و جاده اى را هم بسازد و قناتى را نیز جارى نماید ولى چون قصدش خدا نبوده باقیات الصالحات محسوب نشود؛ مثلا خواسته اند قطعه زمینى را از وى بگیرند و براى احداث چند واحد مسکونى در اختیار چند نفر بى بضاعت قرار دهند، او براى این که آن زمین را از دست ندهد به دروغ آنرا موقوفه براى مسجد اعلام مى کند و بعد براى این که دروغگو معرفى نشود پولهائى را با اکراه و اجبار خرج آن مى کند و زمین را به صورت مسجد درمى آورد. گرچه این کار به حسب ظاهر کار خیرى است ، ولى چون از ابتداء امر براى خشنودى خداوند نبوده و یا مثلا براى این که نامش بر زبانها بیفتد بیمارستانى بسازد یا قناتى جارى کند و... اینها چون براى رضاى خدا و خدمت به خلق خدا نیست باقیات الصالحات نیست . در این مورد سخن فراوان است ولى به همین مقدار بسنده مى کنیم به این امید که اگر پندپذیر باشیم از همین دو سه مورد پند گیریم و کارهاى خویش را رنگ باقیات الصالحات بدهیم .
از بحث در معناى باقیات الصالحات و احادیثى که در این مورد ذکر کردیم معلوم شد کلیه صدقات جارى انسان پس از مرگ براى صاحب آن مفید است و اثرات و نتایج آن در عالم برزخ نصیب انسان مى شود، اگر چه نتایج کلى آن مخصوص عالم قیامت است

 

 

برگرفته از کتاب انسان و برزخ  نویسنده محمد مظاهری